Fikih Manhajī dan Qaulī; Analisis Metodologi terhadap Mekanisme Ijtihād dalam Penetapan Hukum
Keywords:
Fikih Manhajī, Fikih Qaulī, Fleksibilitas Hukum Islam, IjtihadAbstract
Studi ini didorong oleh kebutuhan untuk memperkuat metodologi istinbāṭ hukum di tengah keterbatasan teks-teks fikih klasik dan kompleksitas isu-isu kontemporer yang semakin berkembang. Perbedaan konteks sosial antara ulama terdahulu dengan Indonesia modern menyoroti urgensi kerangka istinbāṭ yang mengintegrasikan teks-teks naskah, maqāṣid, dan analisis sosial secara operasional. Studi ini bertujuan untuk menggambarkan konstruksi metodologis fikih qaulī dan manhajī sebagai dua model ijtihad yang menghubungkan wahyu dengan realitas kekinian. Dengan menggunakan penelitian pustaka kualitatif, studi ini menerapkan metode deskriptif–analitis dan komparatif untuk mengkaji literatur ushul fikih klasik dan kontemporer yang terintegrasi dengan maqāṣid asy-syarī‘ah. Temuan menunjukkan bahwa ijtihad qaulī beroperasi dengan memilih dan menguatkan pendapat hukum untuk kasus-kasus baru, sedangkan ijtihad manhajī merumuskan ketetapan hukum melalui penalaran analogis, keumuman teks setingkat mujtahid, dan mafhūm al-kalām ketika teks tidak eksplisit. Keduanya menunjukkan fleksibilitas hukum Islam sekaligus menjaga komitmen pada konsistensi naskah, maṣlaḥah, dan stabilitas sosial. Integrasi fikih manhajī–qaulī pada akhirnya menawarkan model operasional dan adaptif yang berakar pada maqāṣid, memberikan kerangka kerja yang relevan untuk menjawab berbagai masalah keagamaan dan sosial modern sekaligus memungkinkan evaluasi berkelanjutan demi memenuhi kebutuhan masyarakat yang terus berkembang.
References
Ad-Dahlawī. Hujjatullah al-Bālighoh. Dar al-Jil, t.t.
Al-Bahāsin, Ya’qūb. At-Takhrīj ‘Inda Fuqohā` wa Uṣūliyyin Dirāsah Nadhiyyah Taṭbiīqiyyah ta’ṣīliyyah. Maktabah ar-Rusydi, 1992.
Al-Haitami, Abū al-Abbās Muhammad bin Ḥajar. Fatāwā al-Kubrā. Dar Kutub al-Ilmiyyah, t.t.
Al-Juwaini, Abu al-Ma’āly ‘Abd al-Mālik bin Yusuf bin Muhammad. Nihāyah al-Maṭlab fi dirāyah al-Mażhab. t.t.
Al-Mahallī, Jalal ad-Dīn Muhammad bin Muhammad. Kanzu ar-Raghibin. Haramain, t.t.
Al-Mausū’ah al-fiqhīyyah. Wizarat al-Awqāf wa al-Syu’ūn al-Islāmiyyah, t.t.
Al-Qorḍāwy, Yusūf. Ḍāwābīṭ al-Ijtihād wa Muzālaqoh ‘Inda Yusūf Al-Qorḍāwy. t.t.
Al-Qorḍāwy, Yusūf. Ḍāwābīṭ al-Ijtihād wa Muzālaqoh ‘Inda Yusūf Al-Qorḍāwy. t.t.
Al-Ubbādī, Ahmad bin Qāsim. Ayāt al-Bayyināt. Dar Kutub al-Ilmiyyah, t.t.
Aly, Muhib al-Amān. Al-Ghuror al-Bahiyyah. Besuk, t.t.
An-Nawawi, Abu Zakariyā Yahyā bin Syaraf. Al-Majmū’ Syarḥ Al-Muhażżab. Dār Al-Munīrah, 1437.
Anṣārī, Zakariyyā bin Muhammad al-. Ghāyah al-Wuṣūl. Maktabah as-Salam, t.t.
Ar-Rauyanī, Abdul Wahid. Bahr al-Mażhab. Beirut, t.t.
As-Saqāf. Durūs al-Qowā’id al-Fiqhiyyah. t.t.
As-Subki, Ali bin Abdu al-Kafi. al-Ibhaj Syarh al-Minhaj. Ihya’ at-Turas, t.t.
As-Subkī, Taj ad-Dīn. Jam’ al-Jawāmi’. Dar Kutub al-Ilmiyyah, 2007.
Asy-Syātiby, Musā. Al-Muwāfaqāt Fī Uṣūl al-Syarī’ah. Dar Kutub al-Ilmiyyah, 2004.
Asy-Syātiby, Musā. Al-Muwāfaqāt Fī Uṣūl al-Syarī’ah. Dar Kutub al-Ilmiyyah, 2004.
Asy-Syātiry, Muhammad bin Ahmad. Yāqut an-Nafiīs. Dar al-Minhāj, t.t.
Azhari, Doni, dan Asmuni. “Istinbathh Method Analysis of Nahdlatul Ulama in Determining Islamic Law in Indonesia.” NAHNU: Journal of Nahdlatul Ulama and Contemporary Islamic Studies 1, no. 2 (2023): 107–18. https://doi.org/10.63875/nahnu.v1i2.28.
Az-Zarkasyi, Badr ad-Din. Tasynif al-Masami’. Ihya Turats al-Islami, 1998.
Az-Zuḥailī, Wahbah. Taghoyyur al-Ijtihād. Dar al-Maktabi, 2000.
Az-Zuḥailī, Wahbah. Uṣūl al-Fiqh al-Islamī. 1987 ed. Dār Al-Fikr, t.t.
Az-Zuhailī, Wahbah. Tajdīd al-Fiqhī al-Islamy. Damaskus, t.t.
Baroroh, Umdatul. “Understanding Methodology of Fiqh Sosial.” Santri: Journal of Pesantren and Fiqh Sosial 1, no. 1 (2020): 27–42. https://doi.org/10.35878/santri.v1i1.202.
Bi al-Faqīh, Abdullah Husain. Maṭab al-aiqāẓ. Dar ad-Dhiya, 2017.
Būṭī, Ramaḍān al-. Qadhoya al-Mu’āshiroh. Maktabah al-Faroni, t.t.
Dahlan, Moh. IMPLEMENTASI AJARAN FIKIH KEBANGSAAN ALA JOKO WIDODO. t.t.
Hujjatullah al-Bālighah. Dar al-Jil, 2005.
Jarjāwī, Alī Ahmad al-. Hikmah al-Tasyrī wa Falsafatuhu. Dar al-Fikr, t.t.
Kaukasal, Ismail. Taghayyur al-aḥkām fī asy-Syarī’ah al-Islāmiyyah. 2000 ed. Muassasah ar-Risalah, t.t.
LTN NU. Keputusan Muktamar, Mu naṣ, dan Konbes NU, ahkam al- Fuqohā. Khalista, 2015.
LTN NU. Keputusan Muktamar, Mu naṣ, dan Konbes NU, ahkam al- Fuqohā. Khalista, t.t.
Mahfudin, Agus. Metodologi Istinbath Hukum Lembaga Bahtsul Masail Nahdlatul Ulama. 6, no. 1 (2021): 1–17.
Mahfudz, M. A. Sahal. Nuansa Fiqh Sosial. Yogyakarta, t.t.
Muhammad bin Abdul Qodir. Tahqīq al-Maṭlab bi at-Tahqīq Muṣṭolah al- Mażhab. t.t.
Munawwar, Hadi. Ḍawābith Taghayyur al-Ahkām bi Taghayyur al-Zurūf ‘Inda Muhammad Qasim al-Mansī. t.t.
Royhan, Ahmad, dan Rifan Haqiqi. “Penggunaan ChatGPT Terhadap Fatwa dan Penerapannya Dalam Hukum Syariat (Studi Tafsir QS. An-Nahl: 43): Penggunaan ChatGPT akan Fatwa serta Aplikasinya dalam hukum Syariat (Studi Tafsir QS. An-Nahl: 43).” AT-TAHBIR: Jurnal Studi Al-Qur’an dan Tafsir 2, no. 1 (2025): 25–46.
Sarkhāsī, Abū Bakar Muhammad bin Ahmad as-. Uṣūl al-Fiqhī as-Sarkhāsī. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah, t.t.
Shihab, M. Quraish. Jilbab. Lentera Hati, 2004.
Su’adah, Fatkhiyatus, dan Ahmad Royhan. “Implementasi UU Demokrasi Dan Nilai-Nilai Urgensinya Dalam Politik Islam Di Indonesia.” Syariah: Journal of Fiqh Studies 2, no. 2 (2024): 83–108. https://doi.org/10.61570/syariah.v2i2.87.
Suyūṭī, Jalal ad-Dīn ‘Abd ar-Raḥmān as-. Al-Asybāh wa an-Nażāir. Dar al-Kutub al‘Ilmiyyah, 1984.
Tim FKI Fikrah. Wajah Baru Nusantara: Fiqh Manhaji Sebagai Respon solutif isu-isu Kebangsaan. Lirboyo Prees, t.t.
Tsaqof, Alwi as-. Tarsyih al-Mustafidin. Haramain, t.t.
Zuḥailī, Muṣṭāfā az-. Al-Qowa’id al-Fiqhiyyah wa at-Taṭbīqiqātuhā ‘Alā al-Mażahib al-Arba’ah. Dar al-Fikr, 2006.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Ahmad Royhan, Cucu Surahman

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.


